कुनै व्यक्तिको जीवन केवल जन्म, शिक्षा र पेशाको विवरण मात्र होइन। उसले बाँचेको समय, गरेको संघर्ष, पाएको जिम्मेवारी र समाजका लागि गरेको कामले उसको जीवनको परिचय बनाउँछ।

खेमराज सापकोटाको जीवन पनि संघर्ष, राजनीति, सामाजिक सेवा, सहकारी, शिक्षा र संस्थागत नेतृत्वसँग जोडिएको लामो यात्रा हो। वि.सं. २०२४ सालमा बागलुङको दमेकमा शालिकराम सापकोटा र शान्तिदेवी सापकोटाका जेठा छोराका रूपमा खेमराज सापकोटाको जन्म भयो।

परिवार वि.सं. २०२८ सालमा गैँडाकोटमा बसाइँ सरेपछि उहाँको बाल्यकाल र सामाजिक जीवनको ठूलो हिस्सा गैँडाकोटमै बित्यो।उहाँको बाल्यकाल सामान्य ग्रामीण परिवेशमा बित्यो। विद्यालय जाने समयबाहेक बिहान–बेलुका गाईभैँसी चराउन जानुपर्थ्यो। तर उहाँ केवल गाईभैँसी चराएर बस्ने बालक हुनुहुन्नथ्यो।

समकालीन तारा सुवेदी शर्माको स्मरणअनुसार, उहाँ आफूभन्दा साना भाइबहिनी तथा साथीहरूलाई जम्मा गरेर विभिन्न विषयमा छलफल गर्नुहुन्थ्यो र उनीहरूलाई आफ्ना कुरामा सहभागी गराउनुहुन्थ्यो।

बाल्यकालमै देखिएको यही स्वभाव पछि उहाँको नेतृत्व यात्रामा पनि देखियो।उहाँका पिता शालिकराम सापकोटाको पनि राजनीतिक पृष्ठभूमि थियो। घरको राजनीतिक वातावरणसँगै स्वर्गीय सूर्यभक्त अधिकारी र स्वर्गीय तिलकप्रसाद सापकोटाको प्रभाव तथा मार्गदर्शनले उहाँको राजनीतिक चेतना निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

यही वातावरणमा हुर्कँदै उहाँ समाज र राजनीतिका विषयमा चासो राख्ने युवा बन्नुभयो।उहाँले जनक माध्यमिक विद्यालयबाट माध्यमिक शिक्षा पूरा गर्नुभयो। त्यसपछि सहिद स्मृति कलेजबाट आई.कम. र बालकुमारी क्याम्पस, नारायणगढबाट बी.कम. अध्ययन गर्नुभयो। पछि समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर तहसम्म अध्ययन गर्नुभयो। तर उहाँको विद्यार्थी जीवन पढाइमा मात्र सीमित रहेन। त्यो पञ्चायती व्यवस्था रहेको समय थियो।

राजनीतिक संगठन निर्माण गर्न र लोकतान्त्रिक विचारका पक्षमा आवाज उठाउन सहज वातावरण थिएन। यही कठिन परिस्थितिमा उहाँ निकै कम उमेरमै विद्यार्थी राजनीतिमा सक्रिय हुनुभयो।वि.सं. २०४१ सालमा १८ वर्षकै उमेरमा संगठन नै नभएको सहिद स्मृति क्याम्पसमा नेपाल विद्यार्थी संघको इकाइ स्थापना गरी संस्थापक सचिव बन्नुभयो।

त्यसपछि २० वर्षको उमेरमा बालकुमारी क्याम्पस, नारायणगढमा नेपाल विद्यार्थी संघको संस्थापक इकाइ सभापति र २२ वर्षकै उमेरमा पञ्चायती व्यवस्थाको समयमा नवलपरासी जिल्ला नेपाल विद्यार्थी संघको उपसभापति बन्नुभयो।

यति कलिलो उमेरमै संगठन निर्माण र नेतृत्वमा पुग्नु उहाँको राजनीतिक चेतना, लोकतन्त्रप्रतिको विश्वास र संगठनप्रतिको समर्पणको परिचय थियो। राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय हुँदै जाँदा उहाँले गिरफ्तारी र प्रहरी हिरासतसमेत भोग्नुभयो।

वि.सं. २०४२ सालको सत्याग्रहका क्रममा उहाँ प्रहरी हिरासतमा पर्नुभयो। वि.सं. २०४४ सालमा नेपाल विद्यार्थी संघको संगठन विस्तारमा सक्रिय रहेका बेला उहाँ बुलिङटारबाट पक्राउ पर्नुभयो र १२ दिन प्रहरी हिरासतमा रहनुभयो। पञ्चायती व्यवस्थाको त्यो समयमा राजनीतिक गतिविधि र संगठन निर्माणमा सक्रिय रहनु आफैँमा चुनौतीपूर्ण थियो।वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलन उहाँको जीवनको अर्को महत्वपूर्ण अध्याय बन्यो।

आन्दोलनका क्रममा उहाँ देवचुलीबाट पक्राउ पर्नुभयो र गैँडाकोटतर्फ ल्याइँदै थियो।त्यही क्रममा विजयचोकबाट करिब १४–१५ वर्षका त्रिलोचन सापकोटालाई प्रहरीले पक्राउ गर्‍यो। पक्राउ गर्ने क्रममा त्रिलोचन माथि पनि लाठी र बुटको प्रहार गरे त्यसपछि उहाँलाई पनि प्रहरीले भ्यानमा राखे ।

भ्यानभित्र प्रवेश पछि त्रिलोचन सापकोटाले सिटमुनि कोचेर राखिएको अवस्थामा खेमदाइलाई देख्नुभयो। उहाँलाई एकछिन विश्वास नै लागेन—“यो खेमदाइ नै हो कि मैले सपना देखिरहेको छु?”राजनीतिक चेतनाका लागि आफूले अभिभावकजस्तै मानेका खेमदाइलाई त्यही प्रहरी भ्यानमा देख्दा त्रिलोचन आफ्नो पीडा एकछिन बिर्सिएजस्तो भयो।

आफूले आदर गर्ने र राजनीतिक प्रशिक्षण गरेको ब्याक्ति लाई त्यो अवस्थामा भेट्नु उहाँका लागि जीवनभर सम्झिरहने एउटा अविस्मरणीय क्षण बन्यो। राजनीतिक यात्राका क्रममा खेमराज सापकोटाले नवलपरासी जिल्ला नेपाल विद्यार्थी संघमा सचिव र उपसभापतिको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो।

त्यसपछि नेपाली कांग्रेसको जिल्ला प्रशिक्षण शाखाको सचिव, क्षेत्रीय समितिको सल्लाहकार तथा गैँडाकोट नगर कार्यसम्पादन समितिको सदस्यलगायतका जिम्मेवारीमा रहेर काम गर्नुभयो।आफ्नो राजनीतिक यात्राबारे खेमराज सापकोटा स्वयं भन्नुहुन्छ—“जहाँ–जहाँ म निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा र मतदान भएको छ, त्यहाँ–त्यहाँ म हारेको छु।”तर उहाँको यात्रा त्यहीँ रोकिएन। निर्वाचनबाट जिम्मेवारी प्राप्त नभएका ठाउँहरू पनि रहे, तर सहमति र सर्वसम्मतिबाट विभिन्न जिम्मेवारी प्राप्त गर्ने अवसर पनि उहाँले पाउनुभयो। उहाँको जीवनमा चुनावका पराजय पनि छन् र जिम्मेवारीको निरन्तरता पनि।

चुनावको परिणामले उहाँको काम गर्ने यात्रालाई रोक्न सकेन। राजनीतिसँगै उहाँले सामाजिक र आर्थिक क्षेत्रमा पनि आफ्नो सक्रियता बढाउनुभयो। समुदायमा छरिएर रहेको पुँजीलाई संगठित गर्दै आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा योगदान गर्ने उद्देश्यले विकू सहकारी संस्थाको स्थापना यात्रामा उहाँ संस्थापक अध्यक्षका रूपमा जोडिनुभयो।

सानो समूहबाट सुरु भएको विकू आज ठूलो सदस्य आधार भएको सहकारी संस्थाका रूपमा विकसित भएको छ।सहकारी क्षेत्रसँगै शिक्षा, विकास र सञ्चार क्षेत्रमा पनि उहाँको भूमिका रह्यो। उहाँ विजय विकास स्रोत केन्द्रका अध्यक्ष, विजय सामुदायिक शिक्षा सहकारी संस्था लिमिटेडका अध्यक्ष तथा विजय सामुदायिक सूचना तथा सञ्चार सहकारी संस्था लिमिटेडका संस्थापक अध्यक्षका रूपमा विभिन्न संस्थागत काममा जोडिनुभयो। यसरी हेर्दा खेमराज सापकोटाको जीवन एउटै क्षेत्रमा सीमित देखिँदैन।

विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको उहाँको यात्रा पार्टी संगठन हुँदै सहकारी, शिक्षा, विकास र सञ्चार क्षेत्रसम्म फैलिएको देखिन्छ। उहाँको सक्रियता केवल पद प्राप्त गर्नमा सीमित रहेन; विभिन्न क्षेत्रमा संस्था निर्माण र सामाजिक कामसँग पनि जोडिँदै गयो।हाल उहाँ गैँडाकोट नगरपालिकामा नेपाली कांग्रेसको नगर सभापतिको जिम्मेवारीमा हुनुहुन्छ।

यो जिम्मेवारीसँगै नगरभित्रको संगठनलाई सक्रिय र व्यवस्थित बनाउने चुनौती पनि उहाँसामु छ। वडा तथा टोल तहका संगठनसँग समन्वय गर्ने, कार्यकर्तासँग नियमित संवाद गर्ने, युवालाई नेतृत्वमा जोड्ने, नागरिकका समस्या सुन्ने र ती विषयलाई संगठनको छलफलमा ल्याउने काम स्थानीय नेतृत्वका महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हुन्।

त्यस्तै, निर्वाचित जनप्रतिनिधिसँग समन्वय गर्दै पार्टी र स्थानीय सरकारको भूमिकालाई स्पष्ट राख्नु पनि आवश्यक हुन्छ। संगठनभित्र फरक विचार राख्ने व्यक्तिहरूसँग संवाद गर्दै सबैलाई समेटेर अघि बढ्नु पनि स्थानीय राजनीतिक नेतृत्वको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। अबको चुनौती पुरानो राजनीतिक अनुभवलाई नयाँ पुस्ताको सोच र ऊर्जासँग जोड्नु हो।

आजको पुस्ताले राजनीति केवल भाषण र संगठनका गतिविधिबाट होइन, व्यवहार र कामबाट पनि बुझ्न चाहन्छ। त्यसैले युवालाई अवसर दिने, फरक विचार सुन्ने, नागरिकका दैनिक समस्यासँग जोडिने र संस्थागत पारदर्शिता कायम गर्ने विषय स्थानीय नेतृत्वका लागि महत्वपूर्ण छन्।

खेमराज सापकोटाको जीवनलाई पछाडि फर्केर हेर्दा एउटा ग्रामीण बालकबाट सुरु भएको लामो यात्रा देखिन्छ। दमेकमा जन्म, गैँडाकोटमा बाल्यकाल, गाईभैँसी चराउँदै साथीहरूसँग छलफल गर्ने बाल्यकालीन स्वभाव, विद्यार्थी राजनीति, १८ वर्षमै संगठन निर्माण, २० वर्षमै क्याम्पस नेतृत्व, २२ वर्षमै जिल्ला तहको जिम्मेवारी, पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको संघर्ष, प्रहरी हिरासत र २०४६ सालको जनआन्दोलनको अनुभव हुँदै उहाँको यात्रा सामाजिक संस्था, सहकारी, शिक्षा, विकास र सञ्चार क्षेत्रसम्म पुगेको छ।

उहाँको जीवनमा निर्वाचनका पराजय पनि छन्, सर्वसम्मतिबाट प्राप्त जिम्मेवारी पनि छन्। संघर्षका कठिन दिन पनि छन् र संस्थागत कामका लामो अनुभव पनि छन्। तर यी सबैबीच एउटा कुरा निरन्तर देखिन्छ—जिम्मेवारी बदलियो, समय बदलियो, तर काम गर्ने यात्रा रोकिएन।

बाल्यकालमा साथीहरूलाई जम्मा गरेर छलफल गर्ने एउटा बालकदेखि विभिन्न संस्था र राजनीतिक संगठनको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिसम्मको यो यात्रा आफैँमा एउटा लामो सामाजिक र राजनीतिक कथा हो। खेमराज सापकोटाको जीवनले एउटा कुरा देखाउँछ—नेतृत्व सधैँ ठूलो पदबाट सुरु हुँदैन; कहिलेकाहीँ त्यो गाउँको चौतारीमा साथीभाइसँग गरिएको एउटा सानो छलफलबाट सुरु हुन्छ।